PFAS چیست؟ بررسی خطرات، مقررات جهانی و ضرورت مدیریت این مواد در ایران

آلودگی آب و محیط‌زیست با ترکیبات PFAS  در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین چالش‌های جهانی تبدیل شده است. این مواد که به‌عنوان مواد شیمیایی ابدی شناخته می‌شوند، به دلیل پایداری بسیار زیاد و مقاومت در برابر تجزیه، در طبیعت باقی مانده و وارد منابع آب آشامیدنی، خاک، هوا و زنجیره غذایی می‌شوند. با وجود اینکه بسیاری از کشورها مانند آمریکا، کانادا و اتحادیه اروپا قوانین سختگیرانه‌ای برای مقررات PFAS وضع کرده‌اند، در ایران هنوز استاندارد مشخصی برای مدیریت PFAS تدوین نشده است. در این شرایط، نقش شرکت‌های دانش‌بنیان مانند شرکت فرآیند ارقام پرداز (دانش‌بنیان) در حوزه پایش، فناوری‌های تصفیه و آگاهی‌رسانی بسیار مهم است.

PFAS چیست؟

PFAS یا Per- and Polyfluoroalkyl Substances شامل بیش از ۱۲ هزار ترکیب شیمیایی مصنوعی است که از دهه ۱۹۵۰ در صنایع مختلف به‌کار می‌روند. این مواد به دلیل چربی‌گریزی، آب‌گریزی، مقاومت حرارتی و پایداری شیمیایی در محصولات زیر بسیار رایج هستند:

• کف‌های آتش‌نشانی (AFFF)
• بسته‌بندی مواد غذایی
• چسب‌ها و رنگ‌ها
• پوشش‌های ضدآب و ضدچربی (لباس، کفش، پارچه)
• صنایع پتروشیمی و الکترونیک
• تجهیزات صنعتی و پزشکی

ویژگی اصلی این مواد، عدم تجزیه در محیط‌زیست است؛ به همین دلیل با عنوان Forever Chemicals  شناخته می‌شوند و باعث آلودگی شدید و بلندمدت آب‌های زیرزمینی می‌شوند.

چرا PFAS خطرناک است؟

تحقیقات جهانی نشان می‌دهد قرارگیری طولانی‌مدت در معرض PFAS می‌تواند اثرات زیر را ایجاد کند:

• اختلال عملکرد تیروئید
• افزایش کلسترول
• کاهش قدرت سیستم ایمنی
• مشکلات هورمونی و باروری
• افزایش خطر سرطان‌های خاص
• اختلالات رشد جنین

این اثرات باعث شده در کشورهای پیشرفته، پایش PFAS در آب آشامیدنی به یک الزام تبدیل شود.

مقررات جهانی PFAS

• ایالات متحده (EPA – 2024)سختگیرانه‌ترین مقررات PFAS در جهان مربوط به آمریکاست:

• حد مجاز PFOA  و  PFOS: 4 ppt
• حد مجاز مجموع برخی PFASها:  10 ppt
• ممنوعیت تولید PFOS و  PFOA
• الزام شرکت‌های آب به پایش و گزارش‌دهی عمومی

این مقررات باعث گسترش فناوری‌هایی مانند کربن فعال GAC، اسمز معکوس (RO) و رزین تبادل یونی (IX) شده است.

• کانادا  (Health Canada – 2023/2024)

کانادا برای حفاظت از منابع آب آشامیدنی مقررات زیر را اجرا می‌کند:

• حد مجاز مجموع  PFAS = 30 ng/L
• مقررات خاص برای  PFOS ، PFOA  و  PFHxS
• ممنوعیت  PFAS در بسته‌بندی مواد غذایی
• پایش منظم آب در استان‌هایی مانند انتاریو

• اتحادیه اروپا

• حد مجاز ۲۰ ترکیب  PFAS: 100 ng/L
• حد مجاز مجموع  PFASها:  500 ng/L
• برنامه حذف تدریجی PFAS تا سال 2030
• ممنوعیت واردات PFOS و  PFOA

• وضعیت مقررات PFAS در ایران

با وجود اهمیت زیاد موضوع، در ایران هنوز:

• حد مجاز PFAS در آب آشامیدنی وجود ندارد
• استاندارد ملی آب (ISIRI) اشاره‌ای به PFAS ندارد
• پایش دوره‌ای توسط شرکت‌های آب انجام نمی‌شود
• کف‌های آتش‌نشانی حاوی PFAS محدود یا ممنوع نشده‌اند
• در پتروشیمی‌ها دستورالعمل کنترل PFAS اجرا نمی‌شود

این خلأ قانونی می‌تواند خطر آلودگی منابع آب زیرزمینی و مشکلات بهداشتی بلندمدت ایجاد کند.

• ضرورت مدیریت PFAS در ایران

ایران به دلیل داشتن صنایع بزرگ مانند پتروشیمی، پالایشگاه، صنایع نساجی، آتش‌نشانی و بسته‌بندی غذا، در معرض آلودگی PFAS قرار دارد. برای پیشگیری از بحران‌های زیست‌محیطی و بهداشتی، باید:

• حد مجاز ملی PFAS تعیین شود
• پایش شبکه آب شهری آغاز گردد
• شرکت‌های آب ملزم به تست دوره‌ای PFAS شوند
• فناوری‌های تصفیه پیشرفته مانند  GAC، RO  و  IX  به‌کار گرفته شوند
• کف‌های آتش‌نشانی قدیمی جایگزین شوند

شرکت‌هایی مانند فرآیند ارقام پرداز (دانش‌بنیان) می‌توانند در توسعه فناوری‌های پایش، حسگرها، تجهیزات آزمایشگاهی و سیستم‌های نشت‌یابی برای مدیریت آلودگی PFAS نقش کلیدی ایفا کنند.

روش‌های پیشرفته حذف PFAS از آب

برای حذف PFAS سه فناوری اصلی وجود دارد:

۱. کربن فعال دانه‌ای (GAC – Granular Activated Carbon)

یکی از بهترین روش‌ها برای PFOS و PFOA با ویژگی‌های زیر:

• جذب بالا
• هزینه مناسب
• سازگاری با تصفیه‌خانه‌های شهری

۲. اسمز معکوس (RO)

برای حذف PFAS کوتاه‌زنجیره بهترین گزینه است:

• راندمان ۹۵ تا ۹۹ درصد
• مناسب برای کاربردهای صنعتی و شهری

۳. رزین تبادل یونی (IX)

برای هر دو نوع PFAS کوتاه و بلندزنجیره مؤثر است:

• ظرفیت جذب بالا
• طول عمر بیشتر نسبت به GAC

جمع‌بندی

PFAS یک تهدید زیست‌محیطی و بهداشتی جدی است که در کشورهای پیشرفته تحت مقررات دقیق قرار دارد. اما در ایران هنوز سیاست‌گذاری مشخصی صورت نگرفته و لازم است با الگوبرداری از استانداردهای آمریکا، کانادا و اروپا، قوانین ملی تدوین شود.
شرکت‌های تخصصی مانند فرآیند ارقام پرداز (دانش‌بنیان) می‌توانند با ارائه فناوری‌های پایش، تجهیزات نشت‌یابی و سیستم‌های تصفیه در مدیریت آلودگی PFAS نقش مؤثری داشته باشند.

 

شرکت فرآیند ارقام پرداز (دانش بنیان)

تولید کننده آشکارسازهای زیرسطحی و ابزار دقیق تاسیسات

پیشرو و رهبر صنعت آشکارسازی زیرسطحی ایران

www.fap-company.com

sales@fap-company.com

021-57812

021-88909577